Pessimism bias
Strategy: Trước khi đánh giá rủi ro cho một quyết định tài chính, tách riêng xác suất khách quan (dữ liệu lịch sử) khỏi cảm giác chủ quan "chắc sẽ tệ" — viết cả hai ra hai cột trước khi kết luận.
Pessimism bias là xu hướng thổi phồng xác suất một điều xấu sẽ xảy đến với chính mình, ngược hoàn toàn với optimism bias — thiên kiến phổ biến hơn nhiều, nơi phần lớn người ta lại đánh giá thấp rủi ro cá nhân. Điều thú vị là hai thiên kiến này không loại trừ nhau: nghiên cứu của Neil Weinstein từ đầu thập niên 1980 — người đặt nền móng cho khái niệm optimism bias — cũng ghi nhận một mô hình gọi là “personal optimism, societal pessimism”: cùng một người có thể vừa tin bản thân sẽ ổn hơn mức trung bình, vừa tin rằng tình hình chung (kinh tế, môi trường, xã hội) sẽ tệ đi. Pessimism bias xuất hiện rõ nhất khi đối tượng đánh giá không phải bản thân mà là một nhóm cụ thể mà người đó ít gắn bó, hoặc khi thông tin được đóng khung quanh mất mát thay vì lợi ích.
Ngoài bối cảnh xã hội, pessimism bias cũng được ghi nhận ở nhóm người có xu hướng trầm cảm nhẹ hoặc lo âu, nơi việc đánh giá xác suất rủi ro cá nhân bị lệch cao hơn thực tế — đôi khi trái ngược với hiện tượng “depressive realism” (người trầm cảm đôi khi đánh giá xác suất chính xác hơn người “khỏe mạnh” lạc quan quá mức trong một số thí nghiệm phòng lab, dù kết quả này còn gây tranh cãi).
Trong sản phẩm tài chính, pessimism bias là lực cản âm thầm của việc áp dụng công cụ đầu tư mới. Người dùng có thể hiểu rõ lợi suất kỳ vọng dương của một quỹ đầu tư tự động, nhưng vẫn ước lượng xác suất “mình sẽ mất tiền” cao hơn nhiều so với dữ liệu lịch sử thực tế — dẫn đến việc để tiền nhàn rỗi trong tài khoản thanh toán thay vì đầu tư. Cảnh báo rủi ro bắt buộc theo quy định (risk warning) nếu được viết bằng ngôn ngữ nhấn quá mạnh vào khả năng mất mát, có thể vô tình khuếch đại pessimism bias sẵn có, gây under-investment hơn là giúp người dùng ra quyết định cân bằng.
Pessimism bias có gốc rễ chung với negativity-bias — xu hướng cân nhắc thông tin tiêu cực nặng hơn thông tin tích cực có cùng độ lớn, cơ chế tâm lý nền tảng khiến rủi ro luôn “cảm thấy” to hơn cơ hội. Nó cũng là biểu hiện cá nhân của declinism — niềm tin rằng mọi thứ đang hoặc sẽ xấu đi so với quá khứ, thường không dựa trên dữ liệu khách quan. Và nó tồn tại song song, đôi khi trong cùng một người, với optimism-bias — nhắc rằng con người không đánh giá rủi ro theo một hướng lệch duy nhất, mà lệch khác nhau tùy đối tượng và bối cảnh được hỏi.