Declinism
Strategy: Khi đánh giá "mọi thứ đang tệ đi", thử tìm dữ liệu định lượng dài hạn thay vì dựa vào cảm giác — declinism thường không khớp với các chỉ số khách quan như tuổi thọ, tỷ lệ nghèo, hay tỷ lệ tội phạm.
Declinism là niềm tin dai dẳng rằng một xã hội, một tổ chức, hay một lĩnh vực đang trên đà suy thoái so với một quá khứ được lý tưởng hoá — bất kể dữ liệu khách quan nói gì. Đây là sự kết hợp của hai thiên kiến: rosy retrospection khiến quá khứ được nhớ lại đẹp hơn thực tế nó từng diễn ra, và negativity bias khiến hiện tại — với đầy đủ vấn đề nhìn thấy rõ ràng — luôn có vẻ nặng nề hơn. Kết quả là một khoảng cách nhận thức có hệ thống giữa “cảm giác mọi thứ tệ đi” và thực tế đo lường được.
Nhà tâm lý học Adam Mastroianni và Daniel Gilbert công bố nghiên cứu năm 2023 phân tích dữ liệu khảo sát từ hơn 60 quốc gia suốt nhiều thập kỷ, cho thấy ở hầu hết mọi thời điểm, phần lớn người được hỏi tin rằng “đạo đức con người đang suy đồi” so với “ngày xưa” — nhưng khi so sánh câu trả lời của người trẻ ở thời điểm quá khứ với câu trả lời của người già ở thời điểm hiện tại, mức độ đánh giá đạo đức gần như không đổi qua thời gian. Nói cách khác, mỗi thế hệ đều nghĩ mình đang chứng kiến sự suy thoái, nhưng “quá khứ tốt đẹp” mà họ so sánh chưa từng thực sự tốt đẹp hơn — nó chỉ được nhớ lại như vậy.
Declinism xuất hiện rõ trong các cuộc tranh luận về công nghệ và mạng xã hội — mỗi làn sóng công nghệ mới (truyền hình, video game, smartphone, mạng xã hội) đều bị một bộ phận công chúng cho là “làm hỏng thế hệ trẻ”, lặp lại gần như nguyên văn những lo ngại từng dành cho công nghệ trước đó. Trong lĩnh vực tài chính cá nhân, declinism khiến nhiều người tin “thời của tôi kiếm tiền dễ hơn, giờ khó sống hơn nhiều” — cảm nhận này thường bỏ qua việc thu nhập, chi phí sinh hoạt, và cơ hội tiếp cận tín dụng đã thay đổi theo nhiều chiều phức tạp hơn một câu chuyện đơn giản “ngày càng tệ”.
Declinism có gốc rễ trực tiếp từ rosy-retrospection, khi ký ức về quá khứ được lọc bỏ chi tiết tiêu cực theo thời gian. Nó cũng được nuôi dưỡng bởi negativity-bias, xu hướng thông tin xấu luôn gây ấn tượng và được ghi nhớ mạnh hơn thông tin tốt. Về bản chất, declinism là hình ảnh đối lập của optimism-bias — thay vì đánh giá quá cao tương lai của bản thân, nó đánh giá quá thấp tương lai của tập thể hoặc xã hội.