Optimism bias
Strategy: Khi lập kế hoạch cá nhân hoặc dự án, chủ động hỏi "nếu đây là kế hoạch của người khác, mình sẽ đánh giá rủi ro thế nào?" để tách bản thân khỏi thiên lệch lạc quan.
Optimism bias là xu hướng con người tin rằng bản thân ít có khả năng trải qua một sự kiện tiêu cực — ly hôn, tai nạn, thất nghiệp, phá sản — hơn so với người khác, ngay cả khi đối mặt với cùng một mức rủi ro khách quan có thể đo lường được.
Nhà thần kinh học Tali Sharot có đóng góp lớn trong nghiên cứu hiện đại về hiện tượng này, đặc biệt qua nghiên cứu năm 2011 dùng fMRI: khi người tham gia nhận thông tin cập nhật về rủi ro cá nhân, não họ tích hợp tốt tin tức tích cực (làm giảm ước lượng rủi ro) nhưng lại phớt lờ một cách chọn lọc tin tức tiêu cực, không điều chỉnh tăng ước lượng rủi ro tương ứng — một cơ chế bất đối xứng trong việc cập nhật niềm tin, khu trú ở vùng vỏ não trước trán. Optimism bias không phải là thiếu thông tin — nó là một lỗi trong cách não xử lý thông tin đã có.
Trong tài chính cá nhân, optimism bias là lý do nhiều người dưới ước lượng khả năng mất việc hoặc gặp khủng hoảng tài chính bất ngờ, dẫn tới quỹ dự phòng mỏng hơn mức khuyến nghị — đa số người trưởng thành tin họ “ít rủi ro tài chính hơn người trung bình”, một mệnh đề không thể đúng cho tất cả về mặt thống kê. Với sản phẩm cho vay và đầu tư, optimism bias khiến người dùng đánh giá thấp khả năng không trả được nợ đúng hạn hoặc khả năng khoản đầu tư mất giá — đây là lý do các quy định về công bố rủi ro thường yêu cầu trình bày kịch bản xấu một cách cụ thể, có con số, thay vì để người dùng tự tưởng tượng, vì họ có xu hướng tưởng tượng lạc quan hơn thực tế.
Optimism bias có quan hệ gần với overconfidence-effect — cả hai đều là đánh giá quá cao khả năng của bản thân, nhưng overconfidence-effect thiên về độ chính xác của phán đoán/kỹ năng, còn optimism bias thiên về xác suất gặp sự kiện xấu. Nó cũng là một trong những nguyên nhân gốc của planning-fallacy, khi ước lượng thời gian/chi phí dự án luôn lạc quan hơn thực tế vì người lập kế hoạch ngầm giả định rủi ro sẽ không rơi vào mình. Illusion-of-control — cảm giác kiểm soát được kết quả nhiều hơn thực tế — cũng thường đi kèm và củng cố optimism bias trong các quyết định tài chính rủi ro.