Illusion of control
Strategy: Trước khi hành động dựa trên cảm giác 'mình đang kiểm soát được tình hình' (thị trường, may rủi), tự hỏi: nếu tách hết mọi tín hiệu bề ngoài gợi cảm giác kỹ năng (tự chọn số, thao tác nghi thức), xác suất thực tế có thay đổi không?
Illusion of control (ảo tưởng kiểm soát) là xu hướng con người tin rằng mình có khả năng ảnh hưởng tới kết quả của những sự kiện vốn hoàn toàn do may rủi quyết định, không nằm trong tầm kiểm soát thực tế của họ.
Nhà tâm lý học Ellen Langer đặt nền móng cho khái niệm này qua loạt thí nghiệm công bố năm 1975. Bà định nghĩa illusion of control là “kỳ vọng về xác suất thành công cá nhân cao hơn một cách bất hợp lý so với xác suất khách quan”. Trong các thí nghiệm, Langer phát hiện: người tham gia sẵn sàng trả giá cao hơn cho vé số nếu họ được tự chọn số, thay vì được phát ngẫu nhiên — dù xác suất trúng thưởng ở cả hai trường hợp là như nhau. Bà chỉ ra hiện tượng này rõ rệt hơn khi tình huống có “skill cue” (tín hiệu gợi liên tưởng tới kỹ năng) — như được lựa chọn, có tính cạnh tranh, quen thuộc với vật kích thích, hay được tham gia vào quá trình ra quyết định — dù bản chất kết quả vẫn hoàn toàn ngẫu nhiên.
Cơ chế đằng sau: não bộ có xu hướng khái quát hoá quá mức các kỹ năng thực tế (như trong cờ bạc có yếu tố chiến thuật) sang cả những tình huống thuần túy ngẫu nhiên, vì không phân biệt rạch ròi giữa “hành động chủ động” và “kiểm soát kết quả”.
Illusion of control giải thích vì sao người chơi cờ bạc tin rằng cách họ lắc xúc xắc, thổi vào con xúc xắc, hay “cảm giác may mắn hôm nay” sẽ ảnh hưởng tới kết quả. Trong đầu tư, hiệu ứng này khiến nhà đầu tư cá nhân giao dịch quá thường xuyên (tin rằng theo dõi sát sao và chủ động can thiệp sẽ cải thiện lợi nhuận), dù nhiều nghiên cứu cho thấy tần suất giao dịch cao thường tương quan với hiệu suất thấp hơn, không cao hơn. Trong fintech, một số ứng dụng trading vô tình khuếch đại ảo tưởng này bằng cách cho phép tuỳ chỉnh quá nhiều thông số kỹ thuật, tạo cảm giác “làm chủ cuộc chơi” nhiều hơn thực tế mức độ dự đoán được của thị trường.
Illusion of control có quan hệ gần với overconfidence-effect (cùng gốc đánh giá quá cao khả năng bản thân) và optimism-bias (tin kết quả tốt sẽ xảy ra với mình nhiều hơn người khác) — cả ba cùng góp phần khiến con người đánh giá thấp vai trò của yếu tố ngẫu nhiên trong cuộc sống.