Rosy retrospection
Strategy: Khi cân nhắc lặp lại một trải nghiệm, tìm lại ghi chép hoặc tin nhắn thật lúc đang trải qua nó, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận hiện tại.
Rosy retrospection là xu hướng nhớ lại một trải nghiệm đã qua tích cực hơn hẳn so với cách ta thực sự cảm nhận nó vào lúc đang trải qua. Không phải trí nhớ “nói dối” hoàn toàn, mà nó chọn lọc: những khoảnh khắc khó chịu, mệt mỏi, bực bội dần mờ đi, trong khi những khoảnh khắc vui vẻ được giữ lại rõ nét và trở thành đại diện cho toàn bộ trải nghiệm. Theo thời gian, phiên bản “đã chỉnh sửa” này thay thế luôn cảm nhận gốc trong ký ức.
Hai nhà tâm lý học Terence Mitchell và Leigh Thompson đặt nền móng cho khái niệm này qua loạt nghiên cứu đầu-giữa thập niên 1990, mô tả ba giai đoạn: rosy prospection (kỳ vọng tích cực trước khi trải nghiệm diễn ra), dampening (cảm nhận thực tế trong lúc trải nghiệm thường kém hơn kỳ vọng), và rosy retrospection (khi nhìn lại, đánh giá lại tăng vọt so với cả lúc đang trải qua). Trong nghiên cứu năm 1997, họ theo dõi người tham gia trước, trong và sau ba chuyến đi thực tế — kỳ nghỉ 10 ngày ở châu Âu, kỳ nghỉ Lễ Tạ ơn 4 ngày, và chuyến đạp xe 3 tuần ở California. Ở cả ba trường hợp, đánh giá hồi tưởng sau chuyến đi luôn tích cực hơn đáng kể so với đánh giá ghi nhận ngay trong lúc đang đi — dù là cùng một người, cùng một trải nghiệm.
Hiệu ứng này giải thích vì sao ta hay lên kế hoạch lặp lại những việc từng khiến mình mệt mỏi thực sự — sinh thêm con, tổ chức lại một chuyến du lịch dài ngày kiểu phượt, hay quay về làm một công việc cũ mà lúc đó từng muốn nghỉ. Trong trải nghiệm sản phẩm, rosy retrospection cũng ảnh hưởng tới cách người dùng đánh giá app sau một khoảng thời gian sử dụng: một ứng dụng đầu tư có giao diện rắc rối, từng khiến người dùng bực bội lúc mới làm quen, có thể vẫn được nhớ lại là “dễ dùng” nếu kết quả đầu tư sau đó tốt — cảm nhận về hành trình bị viết lại bởi kết quả cuối cùng.
Rosy retrospection có quan hệ gần với declinism — khi ký ức về quá khứ cá nhân được tô hồng, nó góp phần tạo ra ảo giác rằng “ngày xưa mọi thứ tốt đẹp hơn” ở quy mô cả xã hội. Nó cũng họ hàng với choice-supportive-bias, xu hướng đánh giá cao lựa chọn mình đã đưa ra sau khi mọi chuyện đã rồi, và với fading-affect-bias, hiện tượng cảm xúc tiêu cực gắn với một ký ức phai nhạt nhanh hơn cảm xúc tích cực theo thời gian.