Money illusion
Strategy: Khi so sánh thu nhập, giá cả hoặc lợi nhuận đầu tư qua nhiều năm, luôn quy đổi về giá trị thực (đã trừ lạm phát) thay vì chỉ so sánh con số danh nghĩa trên giấy tờ.
Money illusion là khái niệm được nhà kinh tế học Irving Fisher đặt tên và phân tích từ đầu thế kỷ 20, sau này được John Maynard Keynes nhắc tới như một trong những lý do khiến chính sách tiền lương danh nghĩa “cứng” (sticky) có tác động thực tế lên nền kinh tế. Bản chất của hiện tượng: con người có xu hướng neo sự đánh giá vào con số tiền hiển thị trên giấy — lương, giá cả, số dư tài khoản — thay vì tính toán sức mua thực sự của con số đó sau khi trừ đi lạm phát.
Nghiên cứu hành vi của Eldar Shafir, Peter Diamond và Amos Tversky công bố năm 1997 khảo sát trực tiếp hiện tượng này: người tham gia được hỏi ai “hạnh phúc hơn” giữa một người được tăng lương 2% trong năm lạm phát 4%, và một người bị giảm lương 2% trong năm không có lạm phát. Về mặt sức mua thực tế, trường hợp đầu tệ hơn hẳn (mất khoảng 2% sức mua so với giữ nguyên ở trường hợp sau), nhưng đa số người được hỏi vẫn đánh giá trường hợp đầu là tốt hơn — vì con số danh nghĩa dương (“được tăng”) tạo cảm giác tích cực hơn con số âm (“bị giảm”), bất kể phép tính thực tế phía sau.
Trong sản phẩm tài chính số, money illusion là lý do nhiều thông điệp về lợi nhuận đầu tư có thể gây hiểu lầm dù không sai về mặt kỹ thuật. Một ứng dụng đầu tư hiển thị nổi bật “lãi 8%/năm” mà không đề cập mức lạm phát ~4% cùng kỳ khiến người dùng đánh giá lợi nhuận thực cao gấp đôi thực tế. Ở phía doanh nghiệp, việc tăng giá sản phẩm hoặc dịch vụ chậm hơn tốc độ lạm phát vẫn tạo cảm giác “giá không đổi” trong mắt khách hàng, dù biên lợi nhuận thực của doanh nghiệp đang co lại — một chiến lược định giá tận dụng đúng độ trễ nhận thức mà money illusion tạo ra.
Money illusion có quan hệ gần với mental-accounting, vì cả hai đều cho thấy con người phản ứng với hình thức và con số hiển thị của tiền nhiều như với giá trị kinh tế thực. Nó cũng liên hệ tới anchoring — con số danh nghĩa đầu tiên nhìn thấy (mức lương, mức lãi suất) trở thành điểm neo cho mọi đánh giá tiếp theo, bất kể bối cảnh lạm phát xung quanh đã thay đổi. Loss-aversion góp phần củng cố hiệu ứng này: một con số danh nghĩa giảm luôn tạo cảm giác mất mát mạnh hơn, bất kể con số danh nghĩa tăng có thực sự đi kèm sức mua tăng hay không.