Impact bias
Strategy: Trước khi ra quyết định lớn vì tưởng tượng cảm xúc tương lai (mua sắm, nghỉ việc, chia tay), tự hỏi: những chuyện khác trong đời mình có tiếp tục xảy ra song song không, và lần trước gặp cú sốc tương tự mình đã hồi phục nhanh hơn dự đoán bao nhiêu?
Impact bias là xu hướng đánh giá quá mức cường độ và thời lượng của cảm xúc mà một sự kiện tương lai sẽ mang lại — dù là niềm vui hay nỗi buồn. Điều thú vị là con người thường đoán đúng chiều hướng cảm xúc (tích cực hay tiêu cực), chỉ sai ở mức độ và thời gian nó kéo dài: ta tưởng niềm vui sẽ ngất ngây hơn, và nỗi đau sẽ dai dẳng hơn, so với những gì thực sự xảy ra.
Khái niệm này gắn liền với dòng nghiên cứu affective forecasting của Timothy Wilson và Daniel Gilbert. Năm 2000, họ khảo sát các fan bóng bầu dục Mỹ trước và sau những trận đấu quan trọng: người hâm mộ tin rằng chiến thắng của đội nhà sẽ khiến họ hạnh phúc rất lâu, nhưng cảm giác đó thực tế tan biến nhanh hơn nhiều so với tưởng tượng. Một thí nghiệm kinh điển khác của Gilbert và cộng sự (1998) cho các ứng viên xin việc dự đoán họ sẽ cảm thấy thế nào nếu trượt phỏng vấn — một nhóm bị loại bởi quyết định “không công bằng” (chỉ một người quyết định), nhóm còn lại bởi quyết định “công bằng” (cả hội đồng đồng thuận). Cả hai nhóm đều tiên đoán mình sẽ rất tệ khi bị từ chối, nhưng mười phút sau khi thực sự nhận tin trượt, họ đều thấy ổn hơn hẳn so với dự đoán ban đầu.
Cơ chế đằng sau impact bias gồm nhiều lớp: focalism khiến ta chỉ chăm chăm vào sự kiện sắp tới mà quên rằng vô số chuyện khác trong đời — công việc, bạn bè, sức khỏe — vẫn tiếp tục chi phối tâm trạng song song; còn immune neglect khiến ta không lường trước được “hệ miễn dịch tâm lý” của chính mình — các cơ chế phòng vệ như tự biện minh, đổ lỗi hoàn cảnh, tìm ý nghĩa tích cực — vốn sẽ tự động xoa dịu cảm xúc nhanh hơn ta nghĩ rất nhiều.
Impact bias xuất hiện dày đặc trong các quyết định tài chính và tiêu dùng. Người trúng số thường tưởng tượng cuộc đời sẽ đổi khác vĩnh viễn, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy mức hạnh phúc của họ quay về gần mức trước khi trúng thưởng chỉ sau một thời gian ngắn. Marketing sản phẩm khai thác triệt để bias này: quảng cáo xe hơi, đồng hồ, hay các gói đầu tư cao cấp đều ngầm hứa hẹn một cảm giác hạnh phúc bền vững sau khi mua, trong khi niềm vui sở hữu trên thực tế thường phai nhạt rất nhanh. Ngược lại, khi cân nhắc rời bỏ một công việc ổn định hay cắt lỗ một khoản đầu tư tệ, ta cũng dễ phóng đại nỗi đau tưởng tượng của quyết định đó, khiến mình chần chừ lâu hơn mức cần thiết.
Impact bias có quan hệ mật thiết với affective-forecasting — khung lý thuyết bao trùm toàn bộ hiện tượng dự đoán sai cảm xúc tương lai — và với immune-neglect, một trong những cơ chế chính gây ra nó. Nó cũng gần với projection-bias, xu hướng lấy cảm xúc hiện tại làm neo cho dự đoán tương lai, và với optimism-bias, khi ta phóng đại theo chiều tích cực cho riêng bản thân mình nhiều hơn người khác.