Illusion of external agency
Strategy: Khi cảm thấy một sản phẩm/dịch vụ "hiểu mình" một cách kỳ diệu ngay sau khi mình vừa chọn nó, thử tách bạch: cảm giác hài lòng này đến từ chất lượng thật của lựa chọn, hay từ việc mình đang tự hợp lý hoá quyết định vừa đưa ra?
Illusion of external agency (ảo tưởng về tác nhân bên ngoài) là một nhóm thiên kiến quy kết, được Daniel Gilbert, Timothy Wilson, Ryan Brown và Elizabeth Pinel mô tả trong nghiên cứu năm 2000 cùng tên. Hiện tượng xảy ra khi con người, sau khi tự mình hợp lý hoá (rationalize) một cảm xúc hay lựa chọn, lại có xu hướng gán nguyên nhân của sự hợp lý hoá đó cho một tác nhân bên ngoài — tin rằng tác nhân đó có “ảnh hưởng”, “sự thấu hiểu” hoặc “thiện chí” đặc biệt dành cho mình, thay vì nhận ra chính bản thân mới là người tạo ra cảm giác tích cực đó.
Ba thí nghiệm minh hoạ ba dạng ảo tưởng con: (1) illusion of influence — người được dẫn dắt để thích một đồng đội hơn, sau đó gán cảm giác thích đó cho “thông điệp tiềm thức” mà thí nghiệm tuyên bố đã dùng, thay vì quá trình tự hợp lý hoá của chính mình; (2) illusion of insight — người nghe một bài hát do “SmartRadio” (giới thiệu là hệ thống thông minh, thiện chí) chọn riêng, đánh giá bài hát cao hơn và tin máy “hiểu” gu nhạc của họ; (3) illusion of benevolence — người nhận quà đánh giá nó cao hơn sau khi nhận (liên quan endowment-effect), rồi tin người tặng thực sự “am hiểu” mình, dù quà chỉ được chọn dựa trên một bảng hỏi đơn giản.
Gilbert và cộng sự tóm gọn cơ chế này bằng một câu rất hình ảnh: người tham gia “nhầm lẫn giữa phép màu ở bên trong họ với phép màu ở bên ngoài” — tức nhầm lẫn giữa quá trình tự tạo ra cảm giác hài lòng của chính mình với việc tin rằng có một tác nhân bên ngoài khách quan đã “tối ưu hoá” trải nghiệm cho họ.
Trong sản phẩm số, đây là cơ chế đứng sau nhiều trải nghiệm cá nhân hoá: khi một app gợi ý bài hát hay danh mục đầu tư “phù hợp với bạn” và người dùng hài lòng với lựa chọn, họ dễ quy công cho “thuật toán quá hiểu mình” hơn là nhận ra một phần cảm giác hài lòng đến từ chính việc họ đã chọn, đã cam kết với lựa chọn đó. Trong fintech, robo-advisor gợi ý danh mục “cá nhân hoá theo hồ sơ rủi ro của bạn” có thể khai thác đúng cơ chế này — người dùng cảm thấy được thấu hiểu sâu sắc, dù mô hình phía sau đôi khi chỉ phân nhóm dựa trên vài câu hỏi đơn giản.
Illusion of external agency có quan hệ gần với choice-supportive-bias (cùng cơ chế hợp lý hoá lựa chọn đã đưa ra) và illusion-of-control (cùng nhóm thiên kiến quy kết sai nguồn gốc của một trải nghiệm chủ quan).