Empathy gap
Strategy: Ra quyết định quan trọng khi đang ở trạng thái "lạnh" (bình tĩnh, no, không vội) thay vì lúc đang "nóng" (giận, đói, thèm muốn, áp lực thời gian).
Empathy gap — hay chính xác hơn là “hot-cold empathy gap” — mô tả việc ta liên tục đánh giá sai cảm xúc và hành vi của chính mình khi đứng ở một trạng thái tâm sinh lý khác. Khi đang bình tĩnh (“cold state”), ta không thể hình dung nổi sức mạnh của cơn giận, cơn đói hay cơn thèm muốn sẽ chi phối quyết định của mình mạnh đến đâu (“hot state”), và ngược lại. Đây không phải thiếu đồng cảm với người khác, mà là thiếu đồng cảm với chính phiên bản tương lai — hoặc quá khứ — của bản thân mình.
Khái niệm này được nhà kinh tế học hành vi George Loewenstein (Đại học Carnegie Mellon) hệ thống hoá từ năm 1996, khi ông chỉ ra rằng con người có xu hướng đánh giá thấp mức độ các trạng thái nội tại (đói, đau, ham muốn tình dục, cơn nghiện) sẽ điều khiển hành vi của họ. Loewenstein phân loại khoảng cách này theo hai chiều: “cold-to-hot” — dự đoán sai khi đang bình tĩnh về việc mình sẽ làm gì lúc kích động, và “hot-to-cold” — quên mất cảm giác kích động đó mạnh thế nào khi đã bình tĩnh trở lại. Cả hai chiều đều khiến con người liên tục lặp lại những quyết định mà chính họ, ở trạng thái khác, sẽ không đồng ý.
Ứng dụng sức khoẻ hay app quản lý chi tiêu thường xây tính năng dựa trên giả định người dùng luôn “cold” — lý trí, kiên định. Nhưng thực tế, một người đặt hạn mức chi tiêu tháng lúc đầu tháng (trạng thái lạnh, tỉnh táo) sẽ dễ dàng phá vỡ hạn mức đó vào cuối tuần khi bạn bè rủ đi chơi và cảm xúc hưng phấn lấn át (trạng thái nóng). Trong lĩnh vực sức khoẻ số, các app cai nghiện hay bỏ thuốc hiệu quả nhất thường yêu cầu người dùng thiết lập rào cản ngay lúc tỉnh táo — ví dụ khoá app mạng xã hội trước — vì họ biết bản thân lúc thèm muốn sẽ không đủ tỉnh táo để tự kiềm chế.
Empathy gap có quan hệ mật thiết với affective-forecasting — khả năng (thường sai lệch) dự đoán cảm xúc tương lai của chính mình, và impact-bias, xu hướng phóng đại cường độ hoặc thời gian kéo dài của một cảm xúc sắp tới. Nó cũng gần với immune-neglect, khi ta đánh giá thấp khả năng “miễn dịch tâm lý” của bản thân trước những cú sốc, khiến ta lo lắng thái quá về nỗi đau tương lai. Một góc nhìn liên quan khác là projection-bias — xu hướng giả định sở thích và trạng thái hiện tại của mình sẽ không đổi theo thời gian, dẫn tới những dự đoán sai về chính bản thân trong tương lai.