Moral Hazard
Strategy: Thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro (đồng chi trả, khấu trừ, xếp hạng theo hành vi) để người được bảo vệ vẫn giữ một phần trách nhiệm.
Moral hazard (rủi ro đạo đức) mô tả tình huống một bên có động lực chấp nhận rủi ro cao hơn vì họ không phải gánh toàn bộ hậu quả nếu rủi ro đó xảy ra — chi phí đã được chuyển một phần hoặc toàn bộ sang bên khác thông qua hợp đồng, bảo hiểm, hay chính sách. Khác với gian lận, moral hazard không nhất thiết là hành vi cố ý xấu; nó là kết quả tự nhiên của việc thay đổi cấu trúc khuyến khích.
Thuật ngữ xuất hiện từ thế kỷ 17 và được các công ty bảo hiểm Anh dùng phổ biến từ cuối thế kỷ 19, khi họ nhận ra người mua bảo hiểm cháy nổ có xu hướng lơ là phòng cháy hơn sau khi đã được bảo hiểm. Adam Smith từng nhắc đến ý tưởng này trong “The Wealth of Nations” (1776), còn nhà kinh tế học Kenneth Arrow là người hình thức hóa nó trong lý thuyết kinh tế hiện đại năm 1963, đặc biệt trong lĩnh vực y tế — bệnh nhân có xu hướng dùng dịch vụ y tế nhiều hơn mức cần thiết khi chi phí đã được bảo hiểm chi trả gần hết.
Trong ngành ngân hàng, moral hazard là khái niệm trung tâm để giải thích khủng hoảng tài chính: khi các tổ chức “too big to fail” biết chính phủ sẽ can thiệp cứu trợ nếu sụp đổ, họ có động lực chấp nhận rủi ro cao hơn mức lẽ ra nên chấp nhận, vì phần lớn hậu quả xấu nhất sẽ được san sẻ cho toàn xã hội. Ở cấp độ sản phẩm nhỏ hơn, một app cho vay tiêu dùng nếu thiết kế cơ chế miễn lãi phạt trễ hạn quá dễ dàng có thể vô tình khuyến khích người dùng trả chậm thường xuyên hơn — không phải vì họ xấu tính, mà vì cấu trúc chi phí đã thay đổi hành vi hợp lý của họ.
Moral hazard thường đi kèm với adverse-selection — cả hai đều bắt nguồn từ thông tin bất cân xứng, nhưng adverse selection là vấn đề “ai tham gia giao dịch” (trước khi ký hợp đồng), còn moral hazard là vấn đề “họ hành xử ra sao sau khi đã ký”. Nó cũng có họ hàng với risk-compensation, nơi con người điều chỉnh hành vi rủi ro theo cảm nhận về mức độ an toàn, và có thể bị self-serving-bias củng cố thêm khi người trong cuộc tự biện minh cho việc chấp nhận rủi ro cao hơn.