Implicit stereotypes
Strategy: Trước khi đánh giá một người (hồ sơ ứng tuyển, khách hàng, đồng nghiệp mới), tự hỏi: mình đang phản ứng với năng lực/hành vi thực tế của họ, hay với hình mẫu nhóm mà mình gán sẵn cho họ?
Implicit stereotypes (định kiến ngầm) là những liên tưởng tự động, nằm ngoài nhận thức có ý thức, mà não bộ gán cho một nhóm người dựa trên đặc điểm nhận dạng như chủng tộc, giới tính, tuổi tác hay nghề nghiệp. Khác với định kiến công khai (explicit) — thứ ta có thể phát biểu và tự nhận thức được — implicit stereotypes hoạt động âm thầm: một người có thể tin tuyệt đối vào bình đẳng, nhưng vẫn phản ứng nhanh hơn khi ghép từ “tội phạm” với khuôn mặt của một nhóm chủng tộc nhất định, hoặc chậm hơn khi ghép từ “khoa học” với giới tính nữ.
Công cụ đo lường phổ biến nhất là Implicit Association Test (IAT), do Anthony Greenwald và Mahzarin Banaji phát triển từ giữa thập niên 1990 và phổ biến rộng qua dự án phi lợi nhuận Project Implicit. IAT đo tốc độ phản ứng khi người tham gia ghép các khái niệm (khuôn mặt, tên người) với các từ mang sắc thái tích cực/tiêu cực — chênh lệch thời gian phản ứng giữa các cặp ghép “thuận” và “nghịch” với định kiến xã hội phổ biến được xem là chỉ dấu của thiên kiến ngầm. Tuy vậy, giá trị dự báo hành vi thực tế của IAT gây tranh cãi lớn trong giới học thuật: nhiều nghiên cứu cho thấy điểm IAT tương quan khá yếu với hành vi phân biệt đối xử cụ thể ở cấp độ từng cá nhân, và các can thiệp làm thay đổi điểm IAT hầu như không kéo theo thay đổi hành vi tương ứng. Vì vậy, implicit stereotypes nên được hiểu là một cơ chế nhận thức có thật và đáng lưu tâm, chứ không phải công cụ “chẩn đoán” phân biệt chủng tộc cho từng cá nhân cụ thể.
Trong tuyển dụng, hiệu ứng này thể hiện rõ qua các nghiên cứu gửi đi những bộ hồ sơ giống hệt nhau nhưng đổi tên ứng viên — hồ sơ mang tên nghe “quen thuộc” với nhà tuyển dụng thường nhận được nhiều lời mời phỏng vấn hơn hồ sơ mang tên nghe “lạ”, dù năng lực trên giấy hoàn toàn như nhau. Trong dịch vụ tài chính, implicit stereotypes có thể len vào cách nhân viên tư vấn ước lượng mức độ “hiểu rủi ro” hay khả năng chi trả của khách hàng dựa trên tuổi tác, giới tính hoặc cách ăn mặc; hoặc cách một mô hình chấm điểm tín dụng vô tình học lại thiên kiến lịch sử từ dữ liệu vay cũ nếu không được kiểm soát kỹ khi huấn luyện.
Implicit stereotypes gắn chặt với stereotyping — quá trình khái quát hoá đặc điểm cho cả một nhóm người, mà nó chính là dạng diễn ra trong vô thức; với in-group-bias, vì ta thường có ít định kiến ngầm hơn với nhóm mình thuộc về so với nhóm khác; với halo-effect, khi một ấn tượng ban đầu (tích cực hoặc tiêu cực) lan sang toàn bộ đánh giá về một người; và với confirmation-bias, thứ khiến ta chọn lọc bằng chứng củng cố định kiến sẵn có thay vì chủ động thách thức nó.