Illusory superiority
Strategy: Trước khi tự chấm điểm bản thân ở một kỹ năng nào đó (lái xe, đầu tư, làm việc nhóm), thử tìm một thước đo khách quan bên ngoài thay vì chỉ dựa vào cảm giác so sánh mơ hồ với 'người khác'.
Illusory superiority (ảo tưởng vượt trội, còn gọi là superiority bias) là xu hướng đánh giá năng lực, phẩm chất và đạo đức của bản thân cao hơn mức thực tế khi so với người khác. Biểu hiện rõ nhất: khi được yêu cầu tự xếp hạng mình so với “người trung bình” trên một thang đo bất kỳ — từ kỹ năng lái xe đến khiếu hài hước — phần lớn người tham gia đặt bản thân ở nửa trên. Đây là kết quả thống kê không thể đúng cho tất cả cùng lúc, vì theo định nghĩa chỉ có một nửa số người thực sự nằm trên trung vị.
Thí nghiệm kinh điển nhất do nhà tâm lý học Ola Svenson thực hiện năm 1981, khảo sát 161 sinh viên ở Thụy Điển và Mỹ, yêu cầu họ so sánh kỹ năng và mức độ an toàn khi lái xe của mình với những người tham gia khác. Kết quả: 93% người Mỹ và 69% người Thụy Điển tự xếp mình vào nhóm nửa trên về kỹ năng lái xe; với mức độ an toàn, tỷ lệ lần lượt là 88% và 77%. Thuật ngữ “illusory superiority” chính thức được đặt tên bởi Van Yperen và Buunk năm 1991, dù hiện tượng đã được ghi nhận từ trước qua nhiều khảo sát khác về tự đánh giá năng lực bản thân.
Ở môi trường làm việc, illusory superiority là lý do vì sao đa số nhân viên tự chấm điểm hiệu suất bản thân cao hơn đánh giá của quản lý — không phải vì cố tình nói dối, mà vì ta cân nhắc ý định và nỗ lực của chính mình (thứ chỉ mình biết) nặng hơn kết quả quan sát được từ bên ngoài. Trong fintech, hiệu ứng này xuất hiện rõ ở nhóm nhà đầu tư cá nhân: nhiều khảo sát cho thấy phần lớn người dùng tin khả năng “chọn cổ phiếu” hay “định thời điểm thị trường” của họ giỏi hơn nhà đầu tư trung bình, dù dữ liệu giao dịch thực tế của chính họ thường cho kết quả ngược lại. Một số app đầu tư vô tình khuếch đại niềm tin này khi chỉ hiển thị lãi đã chốt mà giấu đi các lệnh lỗ, khiến người dùng càng củng cố cảm giác mình “trên trung bình”.
Illusory superiority có quan hệ gần với dunning-kruger-effect — hiện tượng hẹp hơn, tập trung vào việc người có năng lực thấp nhất lại tự tin thái quá nhất, trong khi illusory superiority mô tả xu hướng rộng hơn, diễn ra ở hầu hết mọi mức năng lực. Nó cũng chung gốc với overconfidence-effect (tự tin thái quá vào độ chính xác của phán đoán) và self-serving-bias (diễn giải thông tin theo hướng có lợi cho lòng tự trọng) — cả ba cùng phục vụ nhu cầu bảo vệ hình ảnh tích cực về bản thân. Một cách gọi dân gian khác là lake-wobegone-effect, đặt theo tên thị trấn hư cấu nơi “mọi đứa trẻ đều trên mức trung bình”.