Defensive attribution hypothesis
Strategy: Khi viết nội dung cảnh báo lừa đảo hoặc xử lý khiếu nại của nạn nhân gian lận, tránh ngôn ngữ ngầm quy trách nhiệm ("lẽ ra khách hàng phải kiểm tra kỹ hơn") — nó vừa gây tổn thương vừa phản tác dụng với trải nghiệm hỗ trợ.
Defensive attribution hypothesis mô tả xu hướng con người điều chỉnh cách quy trách nhiệm cho một sự cố tiêu cực dựa trên mức độ họ cảm thấy mình có thể rơi vào hoàn cảnh tương tự. Khi mức độ tương đồng với nạn nhân càng cao, người phán xét càng có xu hướng đổ lỗi ít hơn cho nạn nhân và nhiều hơn cho hoàn cảnh — vì đổ lỗi cho nạn nhân trong trường hợp đó đồng nghĩa với việc thừa nhận bản thân cũng có nguy cơ tương tự. Ngược lại, khi thấy mình khác biệt với nạn nhân, người ta dễ đổ lỗi cho chính nạn nhân hơn, như một cách tự vệ tâm lý để duy trì cảm giác an toàn: “chuyện đó sẽ không xảy ra với tôi, vì tôi không giống họ”.
Giả thuyết này được Kelley Shaver phát triển năm 1970, dựa trên các thí nghiệm cho người tham gia đọc mô tả một vụ tai nạn (ví dụ xe mất phanh gây tai nạn) rồi đánh giá mức độ lỗi của người lái. Khi được cho biết người lái có background tương tự người đọc, mức độ đổ lỗi giảm xuống; khi người lái được mô tả khác biệt về hoàn cảnh, mức độ đổ lỗi tăng lên — dù tình huống tai nạn được mô tả giống hệt nhau. Nghiên cứu trước đó của Elaine Walster năm 1966 cũng ghi nhận hiện tượng liên quan: hậu quả của một sự cố càng nghiêm trọng, người ta càng có xu hướng quy trách nhiệm nhiều hơn cho nạn nhân, như một cách khôi phục niềm tin rằng thế giới vẫn công bằng và có thể kiểm soát được.
Trong lĩnh vực tài chính, defensive attribution hypothesis giải thích phần nào phản ứng phổ biến khi nghe tin ai đó bị lừa đảo chuyển tiền hay sập bẫy đầu tư đa cấp: “chắc họ cũng tham lam/bất cẩn nên mới bị lừa”. Phản ứng này giúp người nghe cảm thấy an toàn hơn, nhưng lại gây hại kép — vừa khiến nạn nhân ngại trình báo vì sợ bị phán xét, vừa khiến người nghe chủ quan đánh giá thấp nguy cơ bản thân cũng có thể bị lừa bằng thủ đoạn tinh vi hơn.
Defensive attribution hypothesis có nền tảng chung với just-world-hypothesis — niềm tin rằng thế giới vốn công bằng, ai gặp chuyện xấu hẳn đã làm gì đó đáng bị vậy — và với fundamental-attribution-error, xu hướng đánh giá quá cao vai trò tính cách cá nhân so với hoàn cảnh khi giải thích hành vi của người khác. Nó cũng liên quan tới self-serving-bias, khi con người có xu hướng quy công cho bản thân lúc thành công nhưng đổ lỗi cho hoàn cảnh lúc thất bại — ở đây là “hoàn cảnh của người khác”, để bảo vệ hình ảnh an toàn của chính mình.